Una Terra…cinque Lingue: A’ beene Gadenken über de ünser Sproch

Wöur olls muess men sog‘n, ass de ünser Sproch ist a’ gonz olts Taitsch, as durch wiel Hunderter Johr ist wan a‘ Generation en de onder übergeb’n kemmen lai metn Kloffen. S ünser Taitsch, beig’n as gonz um üns kloffen se Balsch, a‘ gonz ondra Sproch bos de ünser, hot se gaondert en an ondern Worm, bos de ondern taitsch Sprochen net wehr wan üns, de Sprochen wan Tölder wa der Provinz wa Boezn oder wa Innsbruck.
En de ünsern Oltn hot s beene interessiert schraib’n bos men dahoem klofft hot, de oenzegen Sochen as men g’schrib’n (tschrib’n) hot sae’n de Dokumentn wan Kawen oder warkawen de Gründn ond de doen hob’n se de Notarn as Latae oder as Blsch g’schrib’n.
Za schraib’n de ünser Sproch muess men wargessn en Balsch Alfabet, as men en de Schuel galeernt hot, bawai der doe ist gamocht kemmen za schraib’n de balsch Sproch ond net wer de ünser, bier müessn brauchen lai en taisch Alfabet, metn doe können ber gor s ünser Kloffen schraib’n.
MEN MUESS AS KOA WURM DE ZBOA ALFABETN MISCHN!
An zboetn Grund as men wöur holtn muess : benn bier a’ glaiches Böurt bia s Taitsch hob’n können ber s net onders schraib’n, bia zan Baispiel der Num HUND können ber s net HUNT schraib’n, gor benn s pariert meher an T bos an D, men muess de Lait leheren,as en de Schuel koa Taitsch galeernt hob’n, ass der D zan leistn wan Böurt muess men bia an T lesn, s glaiche Ding ist metn Böurt OND as Taitsch UND, ond asöu met wiel ondra Böirter.
Za schraib’n en balsch V de Taitschn brauchen en W, bawai V lest men storch bia an F, asöu bier, as ber wan taitsch Stock sae’n, bawai müessn ber schraib’n van za sog’n wan in tedesco von?  Za sog’n : … wan Fersntol .. müessn ber net schraib’n … van Fersntol…
De Zaitung wan Tol hoesst LEM, as sog’n bill : LEBEN, der beiste Num, ober net recht g’schrib’n.  S Verb leben gehet asöu braucht: i‘ leb oder i‘ lebe, du lebst, er lebt, glaich bia as Taitsch, bier lem oder besser bier leb’n, ihr lebt, sie lem, oder sie leb’n. En kloffen b’n kimmt s automatisch m, ober benn men schraiben bill ist besser schraiben LEBEN, bia as Taitsch.  Gor wer ondra verben as riven met b’n ist das glaiche Problem: Löum , Taitsch loben ist besser schraiben : löuben; schraim, Taitsch schreiben besser:schraiben; schiem , Taitsch schieben, besser: schieben ecc.
Gor wer de Nam tante geha noch en Taitsch: olla groess g’schiben, net bia de balsch Sproch: a‘ Toel groess ond a‘ Toel kloa.
Wer de Munetn as kemmen bare nöu asn doe Argument schraiben, bawai s ist interessant ond s hot wiel za sog’n.
Prima di tutto bisogna dire, che la nostra lingua è un tedesco antico, che nel corso dei secoli ci è stata tramandata da una generazione all’altra solo oralmente. Il nostro tedesco, essendo noi circondati da parlanti italiano, una lingua completamente diversa dalla nostra, si è evoluto in modo molto diverso dalle altre parlate tedesche poco lontane da noi, come quelle delle valli della vicina Provincia di Bolzano o di Innsbruck.
Ai nostri antenati interessava poco scrivere quello che si parlava a casa, le uniche cose che si doveva scrivere erano i documenti di eredità o di compravendita e quelli li scrivevano i notai in latino o in italiano. Per scrivere la nostra lingua bisogna dimenticare l’ alfabeto italiano che abbiamo imparato a scuola, perché esso è stato inventato per scrivere i suoni della lingua italiana e non per la nostra, dobbiamo piuttosto usare l’alfabeto tedesco che ha lettere più vicine ai suoni della nostra parlata:
NON SI DEVE ASSOLUTAMENTE MESCOLARE I DUE ALFABETI!
Poi un secondo principio generale da tenere sempre presente: se noi abbiamo una parola, che c’è uguale in tedesco, non possiamo permetterci di scriverla diversamente. Come il nome cane, Hund per noi e anche per il tedesco non dobbiamo scriverlo HUNT, solo perché ci cembra più una t che una d, bisogna invece insegnare alla gente, che non ha potuto studiare il tedesco a scuola, che la d finale si legge forte come una t, la stessa cosa vale per OND ( = e congiunzione) in tedesco UND e cosi con tante altre parole.
Per scrivere il suono italiano V di vaso in tedesco usano la W perché la V ha un suono forte come una F, quindi noi che siamo del ceppo tedesco, perché dobbiamo usare la V per dire wan in tedesco von? Allora per dire :… della valle del Fersina… non devo scrivere … van Fersntol.. bensì ..wan Fersntol.
Il giornale dell’Istituto Culturale della valle, non oso chiamarlo con quell’odioso termine MOCHENO, e sarebbe ora di cambiarlo, si intitola LEM che vuol dire vita o il vivere, ottimo come titolo, ma non va scritto cosi. Â
Il verbo tedesco leben (=vivere) lo usiamo anche noi e lo coniughiamo così: I’ leb o lebe, du lebst, er lebt come in tedesco, poi al plurale nel parlare comune diciamo bier lem, ihr lebt, sie lem e scompare la b della radice della parola, perché sarebbe leben o leb’n, dicendo in fretta bn diventa automatico m, nel parlare posso accettare, ma se vogliamo scriverlo non dobbiamo far scomparire la b della radice, allora io consiglierei di scrivere leben o leb’n, meglio non scostarsi dal tedesco leben!
Questo accade con l’infinito di molti altri verbi: löum -löub’n, ted:loben, =lodare; schraim – schraib’n, ted :schreiben = scrivere ; schiem – schieb’n , ted: schieben =spingere ecc.  Certamente la soluzione più facile sarebbe mettere direttamente una e come in tedesco, quindi: lem diventa leben, schraim diventa schreiben ecc.
Anche per i sostantivi o nomi seguirei il tedesco scrivendoli tutti maiuscoli, non come l’italiano che scrive maiuscoli solo i nomi propri.
Nei prossimi mesi affronterò ancora questo argomento, perché è molto interessante e c’è un sacco da dire.






